Onderwijsinspectie: meer focus op basisvaardigheden

Smit, F. (2022). Onderwijsinspectie: meer focus op basisvaardigheden: Vergroot vakinhoudelijke en didactische expertise van leraren en schoollleiders. MR magazine,(5) 4-8.
Steeds meer leerlingen verlaten het onderwijs zonder dat zij goed kunnen lezen, schrijven en rekenen en dat percentage stijgt nog elk jaar. De onderwijsinspectie concluderet in de Staat van het Onderwijs 2022 dat als scholen deze gestage achteruitgang willen keren, ze moeten focussen op de basisvaardigheden taal en rekenen. Ook moeten ze meer aandacht besteden aan burgerschapsvaardigheden.
Dit artikel doet verslag van een gesprek met experts op het gebied van onderwijskwaliteitsverbetering (o.a. Erik Meesters en Kees Vernooy) over de knelpunten voor bestuur en toezicht en de medezeggenschap.
Open Onderwijsinspectie: meer focus op basisvaardigheden

Besturen in het onderwijs [Themanummer Van twaalf tot achttien]

Themanummer 'Van twaalf tot achttien', jrg. 31 (2021), nr. 6 (juni):

Ruimte en relatie binnen een ‘losse koppeling’ - Sam Terpstra
Jezelf in positie brengen als leraar ten aanzien van je schoolbestuur is belangrijk. Daartoe is het goed om eerst te onderzoeken hoe professioneel besturen in het onderwijs in Nederland ontstaan is. Dit artikel bespreekt het ontstaan van het professioneel bestuur in het VO, de verantwoordelijkheden en positie in de organisatie, en wat dit betekent voor het dagelijkse onderwijsproces.

Benut de pluraliteit die we belangrijk zeggen te vinden - Renske Valk i.s.m. Marlies Honingh
Interview met Marlies Honigh, universitair hoofddocent bij Bestuurskunde aan de Radboud Universiteit. In dit interview deelt zij haar visie op besturen, pluraliteit, onderwijskwaliteit en het benutten van de beleidsruimte.

Ik werk nog altijd vol overgave voor de leerling - Maria van Hattum
Bestuursvoorzitter Maria van Hattum deelt haar weekagenda met de lezers en licht deze toe.

In een schoolorganisatie heeft iedereen iets te leren - Redactie
Schoolleiders Emmeken van der Heijden en Eugenie Zwanenburg-Dumoulin vertellen over hun leiderschap. Van der Heijden vindt dat haar voornaamste opdracht is om het personeel op alle niveaus te stimuleren zodat de onderwijsorganisatie een lerende organisatie is.

Bestuur, (ont)regel het! - Marlies Blesgraaf, Pieter Huisman, Miek Laemers, Rosanne Tromp
Het terugdringen van de regeldruk staat al geruime tijd op de beleidsagenda van het ministerie van OCW, maar ondanks pogingen meer ruimte te creëren voor leraren en schoolleiders blijft men in het onderwijs regeldruk ervaren. Dit artikel gaat in op de vraag hoe deze regel- en administratieve lastendruk dan wel goed kan worden aangepakt.

De Reis van de Held - Jaap Peters
Beschrijving van leiding geven aan verandering niet als 'projectmanagement', maar als persoonlijke reis. Peters beschrijft de fasen van deze reis en hoe verandering zo tot stand komt.

Wet bestuur en toezicht rechtspersonen

De nieuwe Wet bestuur en toezicht rechtspersonen die per 1 juli 2021 in werking treedt brengt ook voor onderwijsinstellingen belangrijke wijzigingen met zich mee. De bedoeling van deze wet is om de kwaliteit van bestuur en toezicht bij onder andere stichtingen en verenigingen te verbeteren. Deze algemene wet heeft belangrijke gevolgen voor bestuurders en intern toezichthouders. Zo zal een indirect persoonlijk tegenstrijdig belang van een bestuurder of toezichthouder (slechts) tot uitsluiting van de besluitvorming leiden en niet van de bevoegdheid om de onderwijsinstelling te vertegenwoordigen. Verder wordt de mogelijkheid om rechterlijk in te grijpen in het bestuur én de raad van toezicht vergroot en wordt de wettelijke grondslag voor aansprakelijkheid van bestuurders en toezichthouders uitgebreid. Ook moet in de statuten de waarneming van bestuurders en toezichthouders worden geregeld bij belet en ontstentenis. Naast deze algemene wet blijven voor het onderwijs uiteraard de sectorspecifieke regels gelden. Het team Corporate Advisory van Boels Zanders Advocaten heeft de belangrijkste wijzigingen op een rijtje gezet.
Open het overzicht met de belangrijkste wijzigingen

Code goed bestuur in het primair onderwijs

herz. ed. - Utrecht : PO-Raad, 2020. - 15 p. 

Vernieuwde Code Goed Bestuur. die ingaat op 1-1-2021. De Code Goed Bestuur geeft schoolbesturen een leidraad bij het realiseren van goed bestuur. De leden van de PO-Raad hebben in de code vastgesteld wat zij verstaan onder goed bestuur. Schoolbesturen en intern toezichthouders toetsen de bestuurlijke inrichting en het bestuurlijk functioneren aan de principes van deze code. De code is bedoeld als leidraad voor bewustwording, dialoog en verantwoordelijk handelen in aansluiting op de actuele thema’s en uitdagingen voor het primair onderwijs. Zo kan het document gebruikt worden als een instrument voor reflectie. De vorige Code Goed Bestuur is opgesteld in 2010 en werd in 2017 tussentijds gewijzigd. De herziene Code Goed Bestuur besteedt meer aandacht aan de maatschappelijke opgave van het primair onderwijs, en de verbinding met de maatschappelijke context die deze opgave met zich meebrengt. De zorg voor goed onderwijs voor alle kinderen is het leidend principe voor het bestuurlijk handelen in de sector. De belangrijkste verandering ten opzichte van de bestaande code is dat deze nieuwe principle based is. Vier principes staan centraal: - Het bestuur zorgt voor goed onderwijs aan alle kinderen - Het bestuur werkt voortdurend in verbinding met de maatschappelijke context. - Het bestuur werkt actief aan de professionaliteit van de organisatie en van zichzelf - Het bestuur werkt integer en transparant. Daarnaast zijn aan elk principe denkrichtingen verbonden die het gesprek tussen bestuurders en toezichthouders en andere partijen willen stimuleren. 

Open Code goed bestuur in het primair onderwijs

Regie op onderwijskwaliteit

Schoolbesturen hebben de volle verantwoordelijkheid voor onderwijskwaliteit. Dat alle scholen aan een wettelijke minimum basiskwaliteit moeten voldoen, staat buiten kijf. Maar onze lat ligt hoger. Hoe hoog? Dat bepalen bestuur en schoolteam(s) samen. Op deze pagina vind je een model van PO Raad om je hierbij op weg te helpen en diverse praktijkverhalen ter inspiratie. Ook lees je meer over ons ondersteuningsaanbod. Hoe pak jij de regie? 

Open Regie op onderwijskwaliteit 

Leve het onderwijs!

Beweging van schoolbestuurders die geloven in een nieuwe manier van besturen. Van moeten naar mogen. Van controleren naar vertrouwen. Van ‘wat kan niet’ naar ‘wat kan wel’. Een beweging van bestuurders die bewegen van ‘doen zoals wij het altijd deden ’naar ‘werken vanuit de bedoeling’.
Ze delen kennis en expertise, doen (wetenschappelijk) onderzoek naar de nieuwe manier van besturen, dragen hun ervaringen uit en laten hun geluid horen bij beleidsmakers.
Lees meer over Leve het onderwijs!

De staat van de schoolleider 2019

Utrecht : AVS ; VO-Raad, 2019. - 36 p.
Naast het openingsartikel, waarin vier schoolleiders hun vak omschrijven, staan in de publicatie vier artikelen die actuele thema’s rond het schoolleidersvak aansnijden:

1. 'Onderwijs en zorg' raken steeds meer verweven: wat betekent dit voor het werk van een schoolleider?
2. 'De positie van de middenmanager in het voortgezet onderwijs'. Wie is die hardwerkende middenmanager, die cruciaal is voor het reilen en zeilen van een school, maar het vak meestal zelf onder de knie moet krijgen? En behartigt deze leidinggevende vooral de belangen van de directie of juist van zijn mensen?
3. 'Het samenspel tussen directie, bestuur en toezicht'. Omdat het vak van schoolleider eenzaam is, is het des te belangrijker dat hij steun heeft van bestuur en toezichthouder. Hoe zorg je voor respect voor elkaars rol, zonder je eigen verantwoordelijkheid te verliezen? Hoe bouw je samen aan de kwaliteit van onderwijs? En hoe geef je elkaar professionele ruimte?
4. 'De toegenomen urgentie van de competentie ‘communicatie’. Als schoolleider in de huidige maatschappij moet je continu schakelen tussen verschillende niveaus en in- en externe partners (zoals kinderopvang, gemeente, buurthuis of sportaccommodatie, mondige ouders). Welke belangen zijn in het geding? “Schoolleider zijn vergt moed. Je moet hart voor de zaak hebben en duidelijk durven zijn”, aldus een geïnterviewde schoolleider.

Open De staat van de schoolleider 2019 

Dienen en deugen : kracht & kwetsbaarheid van topbestuurders

René Weijers
3e dr.. - [s.l.] : Mediawerf, 2017. - 243 p.
1e dr. 2015
ISBN 9789490463182
Verslag van tien openhartige ontmoetingen met bestuurders en van een literatuurstudie naar deugzaamheid en bekwaamheid van topbestuur. Het boek gaat in op vragen als: Wanneer gaat het goed en waarom gaat het goed? De inhoud van de bestuursopgave, en de context waarin deze zich afspeelt, verschaft inzicht in de complexiteit en de onzekerheid die bestuurders moeten kunnen hanteren. René Weijers maakt in het verlangde handelingsrepertoire een onderscheid tussen 'being' en 'doing'. 'Being' gaat over geloofwaardigheid, integriteit, moreel gezag en 'eigen wijsheid'. Wie ben je als mens? Vooral in moeilijkere omstandigheden draait het daarom. Daarnaast gaat het in de toppositie ook om 'doing': om sturen, organiseren en inspireren.
Plek in kenniscentrum: Management 19110-WEIJ

Functionele scheiding van bestuur en toezicht in de praktijk : interne checks & balances bij een functionele scheiding van bestuur en intern toezicht in het funderend onderwijs

Utrecht: Inspectie van het Onderwijs, 2018. - 48 p.
M et lit. opg.
De Onderwijsinspectie heeft in het rapport ‘Functionele scheiding van bestuur en toezicht in de praktijk’ onderzoek gedaan naar of er sprake is van voldoende controle en evenwicht bij een functionele scheiding van bestuur en intern toezicht in het funderend onderwijs. Als schoolbesturen kiezen voor een functionele scheiding van bestuur en toezicht houdt dit in dat er binnen een bestuur zowel een uitvoerend deel als een toezichthoudend deel is. De Inspectie van het Onderwijs onderzocht hoe de bestuurlijke inrichting eruit ziet bij besturen met een functionele scheiding en of wel voldoende sprake is van interne checks en balances. De Onderwijsinspectie concludeert dat de handelingsruimte van bestuurders soms te beperkt is. Ook moet er gewerkt worden aan de onafhankelijkheid van intern toezichthouders, zodat de controlerende rol van de toezichthouders voldoende tot uiting kan komen. Daarnaast geeft de Onderwijsinspectie aan dat, met name in het primair onderwijs, de wetgeving op de scheiding tussen bestuur en toezicht te veel ruimte biedt. De onderwijsinspectie beveelt aan om zorg te dragen en zodanige verdeling van bevoegdheden dat zowel uitvoerend bestuurders, personen aan wie uitvoerende bestuurstaken zijn verdeeld en interne toezichthouders, over bevoegdheden beschikken die nodig zijn om hun verantwoordelijkheid te kunnen nemen. Ook is het van belang dat sectororganisaties schoolbesturen ondersteunen met kaders waarin wordt aangegeven hoe de onafhankelijkheid van intern toezichthouders het beste gewaarborgd kan worden. Open het document

Inspectie van het Onderwijs: 'Verduidelijk wettelijke kaders voor scheiding bestuur en toezicht'

De Onderwijsinspectie heeft in het rapport ‘Functionele scheiding van bestuur en toezicht in de praktijk’ onderzoek gedaan naar of er wel sprake is van voldoende controle en evenwicht bij een functionele scheiding van bestuur en intern toezicht in het funderend onderwijs. Zij doet daarmee aanbevelingen voor schoolbesturen, politiek en sectorraden. Lees verder

Bestuurlijke visitatie

Leren van een frisse blik van buiten? Bestuurlijke visitatie helpt bij het reflecteren op onderwijskwaliteit. "Het is dé manier om als schoolbestuur een spiegel voorgehouden te krijgen over het bestuurlijk handelen'', volgens vicevoorzitter Anko van Hoepen. In de Strategische Agenda van de PO-Raad is afgesproken dat elk schoolbestuur visitaties op bestuursniveau organiseert. Het bestuurlijk visitatietraject is een middel voor schoolbesturen om zich verder te professionaliseren. Lees verder Lees meer

Toelichting aangescherpte Code Goed Bestuur gepubliceerd

De Algemene Ledenvergadering (ALV) van de PO-Raad stemde in juni 2017 in met enkele aanscherpingen van de 'Code Goed Bestuur in het primair onderwijs'. De meeste aanpassingen zijn gericht op het tegengaan van belangenverstrengeling en bevorderen van transparantie. De geactualiseerde code en de toelichting 

Wat verandert er op 1 augustus voor het primair onderwijs?

Een nieuwe vorm van inspectietoezicht, een aangescherpte Code Goed Bestuur, nieuwe bekwaamheidseisen voor onderwijspersoneel, een lichtere fusietoets bij kleine fusies en een aflopend akkoord over de personele gevolgen van passend onderwijs. De PO-Raad zette de belangrijkste wijzigingen die 1 augustus 2017 zijn ingegaan voor u op een rij. Lees meer

Over de relatie tussen schoolbestuur en onderwijskwaliteit is weinig bekend

In Nederland hebben we hoge verwachtingen van schoolbesturen om onderwijskwaliteit te verbeteren. Veel onderwijsbeleid leunt op het functioneren van besturen. Maar of en hoe besturen invloed kunnen uitoefenen op onderwijskwaliteit, daarover is weinig bekend, zo blijkt uit een systematische literatuurstudie van de Radboud Universiteit Nijmegen. Lees meer
Bron: NRO, 12 juni 2017

De zachte kant van governance : tien principes van goed onderwijsbestuur

Harm Klifman, Jos van Elderen

Amsterdam : B&T, 2016. – 68 p.

ISBN 9789082155730

Veel onderwijsaanbieders weten hoe de wettelijke vereiste scheiding van bestuur en intern toezicht juridisch het beste geregeld kan worden. Echter ervaren de bestuurders en raden van toezicht vaak nog moeite met het vertonen van passend gedrag hierbij. Er wordt vooral ingegaan op de menselijke maat in de zorg voor onderwijskwaliteit. Onderscheidende begrippen zijn hierbij belangrijk, deze creëren een gemeenschappelijke werkelijkheid: gedeelde waarden, de missie en visie. Hiermee kunnen de functies van een bestuur of raad van toezicht zo benoemd worden dat deze duidelijkheid en overzicht geven en helpen bij het gestructureerd uitoefenen van de bijbehorende verantwoordelijkheden. Deze principes dienen te worden omgezet in concrete situaties.

Plek in kenniscentrum: Schoolmanagement 19110-KLIF

De rol van de bestuurder in de lerende school

Onlangs heeft Sardes in opdracht van School aan Zet een inspiratiekit ontwikkeld voor bestuurders in het primair en speciaal (basis) onderwijs, vanuit het perspectief van de schoolleider.

De inspiratiekit is bedoeld voor bestuurders in het primair onderwijs. Zij krijgen praktische middelen aangereikt om samen met de schoolleiders van hun scholen te werken aan de ontwikkeling van een lerende organisatie of te werken aan de borging en verdieping van de lerende organisatie. De inhoud van deze inspiratiekit richt zich daarbij voornamelijk op de interactie die er plaatsvindt tussen bestuurder en schoolleider(s).
De inspiratiekit zoomt in op de onderwerpen´Organisatie´, ´Kwaliteit´, ´Resultaten´ en ´Ontwikkelen van en toezien op de uitvoering van beleidsplannen´. Het biedt binnen ieder onderwerp tips vanuit het perspectief van de schoolleider, tips om verder te lezen en tips voor in te zetten instrumenten.
Klik hier om de inspiratiekit te bekijken

Bestuurlijk vermogen in het primair onderwijs

Bestuurders die mensen verbinden en hen inhoudelijk op één lijn weten te krijgen, kunnen adequater sturen op de onderwijskwaliteit van scholen. Het ondersteunen van schooldirecteuren is daarbij de ‘gouden knop om goede sturing van onderwijskwaliteit te realiseren’, stelt hoogleraar onderwijsbestuur Edith Hooge op basis van onderzoek van TIAS, Universiteit Tilburg.
Inhoudelijke doelen stellen voor goede onderwijskwaliteit en daarop sturen, is het beste wat schoolbestuurders kunnen doen. Daarmee vergroten zij het onderling vertrouwen en de gedeelde visie bij schoolleiders en bestuurlijke stafmedewerkers. Het ondersteunen van schoolleiders is dan het meest bevorderlijk. ‘Je zou denken dat doortastende bestuurders die druk uitoefenen en ingrijpen als het fout gaat, het meest effectief zijn’, zegt Edith Hooge. ‘Maar dat is niet het geval. Als een bestuurder ingrijpt bij bijvoorbeeld zwakke scholen door sancties op te leggen, kan dat het onderling vertrouwen in de hele organisatie schaden.’ Ondersteuning als interventie is daarom te prefereren.

Betrokkenheid
‘Sturen op onderwijskwaliteit is een indirecte onderneming waarbij veel actoren actief betrokken zijn’, concludeert Hooge. Het gaat in dit onderzoek om sturen op bovenschools niveau en de indirecte invloed daarvan op de onderwijskwaliteit in de klas. Om de betrokkenheid van die actoren te versterken, kunnen bestuurders het beste doelen stellen op het gebied van onderwijsleerprocessen, zoals het functioneren van leraren(teams), pedagogisch-didactische processen en leiderschap.

Netwerken
Bestuurlijke netwerken spelen ook een belangrijke rol. Hoe interessanter bestuurders, bestuurlijke stafleden en schooldirecteuren elkaar vinden als gesprekspartners, en hoe meer vertrouwen zij hebben in elkaars capaciteiten, hoe meer interactie er tussen hen is en hoe meer relaties zij onderling aanknopen. Er ontstaan zo groepjes van mensen die elkaar elkaar versterken bij het sturen van onderwijskwaliteit. Opvallend is dat schoolleiders van zwakke scholen daar vaak buiten vallen. Hun capaciteiten worden veelal beoordeeld op basis van de (vermeende) kwaliteit en de ontwikkeling van hun school. Het verkleint hun kans om aan te sluiten bij zo’n netwerk en zo kennis en informatie te delen die de school kan helpen beter te worden. Hooge: ‘Bestuurders kunnen daar alert op zijn en hun aandacht goed verdelen, zodat iedereen betrokken blijft.’

Eenpitters
Actueel is ook de vraag hoe de eenpitters het doen. Daar zijn de bestuurders veelal vrijwilligers. Hun onderlinge relatie en die met de schoolleider kenmerkt zich door een hoger onderling vertrouwen en gedeelde visie. Dit komt misschien doordat het om een kleinere groep mensen gaat. Daarnaast hebben de hier onderzochte eenpitters een algemeen bijzondere signatuur zoals Montessori of Dalton, met een duidelijke pedagogisch-onderwijskundige grondslag.

Hooge, E.H., Janssen, S.K., Look, van K., Moolenaar, N. & Sleegers, P. (2015).
Bestuurlijk vermogen in het primair onderwijs. Mensen verbinden en inhoudelijk op een lijn krijgen om adequaat te sturen op onderwijskwaliteit.Tilburg: TIAS School for Business and Society, Tilburg University.
Dit onderzoek werd gefinancierd door de ProBO (voorheen BOPO), de beleidsgerichte programmaraad van het NRO.
Het maakt deel uit van een groter NRO-onderzoeksproject ‘Ongemak van Autonomie: Sturen van onderwijskwaliteit in het primair onderwijs’.

Meer informatie
• bekijk het onderzoeksrapport Bestuurlijk vermogen in het primair onderwijs (online pdf)
• Bijlagen (online pdf) bij het rapport Bestuurlijk vermogen in het primair onderwijs

Werken met een toezichtskader vanuit een Rijnlands perspectief

Herman Kolthof, Onderwijs- en organisatieadviseur bij De Rijnlandse school, op wij leren.nl
Betoog over hoe een Raad van Toezicht en een College van Bestuur elkaar kunnen versterken in de rol die zij hebben. Hoe kunnen de operationele werkelijkheid en het toezicht elkaar aanvullen en versterken? Een vooraf opgesteld toezichtskader kan hier bij helpen. Als Rijnlander kiest Kolthof voor een Rijnlandse invulling van dat kader. Dat neemt niet weg dat dit artikel evengoed interessant zou kunnen zijn voor besturen met een andere besturingsfilosofie. Kolthof sluit het artikel af met het concretiseren van het toezicht. Open het artikel