Prioriteiten stellen en koers houden in tijden van crisis

Gelderblom, G. (2022). Prioriteiten stellen en koers houden in tijden van crisis: Zeven essentials voor effectieve schoolverbetering. Basisschoolmanagement, 36 (6), 4-8.
De gevolgen van de coronacrisis en het lerarentekort trekken een wissel op het onderwijs. Begrijpelijk dat scholen worstelen om de kwaliteit van het onderwijs en de onderwijsresultaten te houden. Waar begin je als schoolleider en wat geef je prioriteit? Dit artikel doet verslag van wetenschappelijke inzichten over schoolverbetering en bespreekt 7 handvatten die schoolleiders helpen om prioriteiten te stellen en koers te houden.
Het tijdschrift ligt ter inzage in het kenniscentrum

Informeel leren : de schoolleider aan zet

Christian van den Brekel
Nieuwolda : Leuker.nu, 2022. - 96 p.
ISBN 9789403651286
Praktische handreiking voor schoolleiders om de eigen professionalisering te koppelen aan de praktijk van het leidinggeven. En daarnaast informeel leren binnen het team te bevorderen en te werken aan een lerende cultuur.
Voor de professionalisering van schoolleiders is de koppeling met de praktijk van het leidinggeven een belangrijke voorwaarde: werken aan vernieuwing of verbetering in de school en bewust reflecteren op ervaringen in het werk zijn bij uitstek manieren van informeel leren die tegemoetkomen aan de behoefte van schoolleiders. Theorie is nodig om zaken inzichtelijk te krijgen en te kunnen begrijpen, maar een belangrijk leereffect zit in de internalisatie van opgedane ervaringen gekoppeld aan (zelf)reflectie.
In het boek wordt ingegaan op de volgende vragen:

• Welke soorten en vormen van informeel leren kennen we en hoe verhoudt zich dit tot de professionaliseringsthema’s en competenties van de schoolleider? 
• Hoe profiteert de schoolorganisatie van het informeel leren van de schoolleider? 
• Wat is de relatie tussen informeel leren en de vier typen schoolleiders – test voor de schoolleider om te onderzoeken welk type hij/zij is. 
• Wat is een efficiënte leeromgeving voor schoolleiders? 
• Hoe kunnen schoolleiders het informeel leren ook binnen het team bevorderen en werken aan een lerende cultuur?

Niet aanwezig in kenniscentrum. Het boek kost 21,95 euro.

Kwestie van doen: ontwikkeling van kinderen kent geen grenzen

Derks, A., Roozenbeek, J., & Roozenbeek, T. (2020). Kwestie van doen: ontwikkeling van kinderen kent geen grenzen. Utrecht : AVS.
Interviews met medewerkers in het onderwijs, kinderopvang, jeugdzorg. Er is ook met kinderen gesproken. Onderwerp van de interviews was het perspectief en ideeën voor een herontwerp van de kinddiensten. Het doorbreken van kaders wordt als hierbij essentieel gezien. Een belangrijke kern in het boek vormt de bewustwording hieromtrent en het inzetten op ondernemende kwaliteiten van de schoolleider. De schoolleider is aan zet. Systemen verbinden niet, dat doen mensen. Het boek is een perspectief op de ontwikkeling van kinderen door verbinding en herontwerp.

De schoolleider in verandering : theorie en praktijk

Ros, B., Van Wessum, L. & Runhaar, P. (2022). De schoolleider in verandering : theorie en praktijk. [s.l.] : De Leiderschapsagenda.
Dit boek wil schoolleiders ondersteunen bij het verder ontwikkelen van hun leiderschap. Binnen een lerende organisatie:
• is de aandacht (direct of indirect) gericht op het verbeteren van leerprocessen van leerlingen (Stoll & Kools, 2017). In het hart van de lerende organisatie gaat het dan ook om het leidinggeven aan de ontwikkeling van een gedeelde visie en ambitie (hoofdstuk 1) en aan onderwijskwaliteit (hoofdstuk 2)
• wordt het leren van onderwijsprofessionals gestimuleerd (hoofdstuk 3)
• wordt teamleren en samenwerking bevorderd (hoofdstuk 4)
• worden feedbackprocessen binnen alle niveaus in de organisatie gestimuleerd (in hoofdstuk 5 bespreken we dit als we ingaan op leidinggeven aan schoolontwikkeling)
• is er een onderzoekscultuur (hoofdstuk 6)
• worden (condities voor) gespreid leiderschap gecreëerd (hoofdstuk 7)
• werken partners in de (brede) omgeving met elkaar samen (hoofdstuk 8)
• worden voorwaarden in organisatiestructuur en beleid gecreëerd (hoofdstuk 9)
Daarnaast is het uiteraard belangrijk dat schoolleiders werken aan hun eigen professionele ontwikkeling. Daarin hebben ze ondersteuning van het schoolbestuur nodig (hoofdstuk 10)
Open De schoolleider in verandering : theorie en praktijk

De schoolleider als architect van een leeromgeving voor leraren

Hoe geef je als schoolleider vorm aan de leeromgeving voor leraren? Wat organiseer je en hoe zorg je voor een lerende cultuur? In dit artikel beschrijven Machiel Karels en Gerard Bel vijf lerende gewoonten die richtinggevend zijn voor het vormgeven aan een lerende cultuur in een schoolteam.
Open De schoolleider als architect van een leeromgeving voor leraren

De plaag van slechte, gretig aangehangen onderwijsideeën

Kanttekeningen van Aleid Truijens - in een artikel in de Volkskrant van 20 september 2021 - over de grote bestuurlijke, inhoudelijke en financiële vrijheid van schoolleiders terwijl de kwaliteit van het onderwijs gestaag keldert - en ‘scholen’ falen - en het ministerie van Onderwijs dit laat gebeuren. Als voorbeeld van inhoudelijk falen noemt ze de volgens Scheerens en Kirschner in hun Zwartboek over de last van slechte ideeën in het funderend onderwijs in eigen woorden samen: "het romantische geloof in onderwijsmethoden als gepersonaliseerd en ontdekkend leren; de aversie tegen kennis en kennisverwerving; het geklets over 21ste-eeuwse vaardigheden en soft skills, het leidend verklaren van wensen van leerlingen, en de lage verwachtingen en lage schooladviezen bij kinderen uit lage sociale milieus."
Open De plaag van slechte, gretig aangehangen onderwijsideeën

Werken aan kwaliteit: is de cirkel rond?

Hoe werken scholen aan kwaliteitsverbetering? Aan welke thema’s werken ze en welke rol speelt hun leerlingpopulatie bij de keuze? Inspecteurs gingen in gesprek met schoolleiders - voor het onderzoek ‘Kwaliteitsverbetering en de leerlingpopulatie’ - over de manier waarop ze werken aan kwaliteitsverbetering. Ze werden verrast door de veerkracht van basisscholen in corona-tijd. Wat viel nog meer op? Lees het in hun weblog.
Open Werken aan kwaliteit: is de cirkel rond? 

Hoe geef je als schoolleider succesvol leiding aan veranderingen?

Machiel Karels, Gerard Bel In: PO Management. - Jrg. 7 (2019-2020), nr. 15 (november 2020). - p. 36-40
met lit. opg.
Uiteenzetting van goed leiderschap bij veranderingen in drie belangrijke succesfactoren: persoonlijk leiderschap, regie en strategie en het bouwen aan een lerende cultuur. Het persoonlijk leiderschap hangt nauw samen met de professionele identiteit. Vier kenmerken van professionals die uiterst relevant zijn, zijn: zelfsturend vermogen, veerkracht, wijsheid en excellentie. Regie en strategie begint met handelen vanuit visie en vanuit het gemeenschappelijk verlangen van het team. Tot slot is het bouwen van een lerende cultuur waarin goed samen wordt gewerkt van belang. In succesvolle teams hebben alle teamleden een evenredige bijdrage. Om dit te realiseren zijn de volgende kenmerken van de cultuur nodig: psychologische veiligheid, het team gelooft in het belang van hun werk, duidelijke doelen en afbakening van rollen en teamleden moeten op elkaar kunnen rekenen.
Open Hoe geef je als schoolleider succesvol leiding aan veranderingen?

In-, door- en uitstroom van schoolleiders

Er is een groot tekort aan leidinggevenden in het primair onderwijs en de functie is niet populair. Oorzaken zijn onder andere het salaris en de bijbehorende ‘corveetaken’. OCW liet onderzoek doen naar de succesfactoren voor het behoud van schoolleiders. 

Open In-, door- en uitstroom van schoolleiders

Schoolleiders maken het verschil

Winnifred Jelier, Carolien Drijfhout 

In: Didactief. - Jrg. 50 (2020), nr. 9 (november) ; p. 4-13 

Didactief-special over schoolleiders. Goede scholen worden geleid door sterke schoolleiders, zo blijkt uit onderzoek. Maar wat maakt schoolleider sterk? En hoe zorgen ze dat ze hun werk goed blijven doen? Professionalisering blijkt essentieel. De beroepsgroep is zich daar steeds beter van bewust.
Artikelen in de special:

• Minder competenties, minder gedrag
  De beroepsstandaard voor schoolleiders wordt geactualiseerd, met meer aandacht voor algemene leiderschapspraktijken, ethiek en persoonlijke kwaliteiten, vertelt onderzoeker en adviseur Peter Sleegers, die de tekst samen met schoolleiders vernieuwt. In dit artikel vertelt hij over de nieuwe standaard en veranderingen ten opzichte van de vorige versie: bijvoorbeeld het centraal stellen van generieke leiderschapskwaliteiten en het toevoegen van het onderdeel ethiek. 
•  Doorvragen en doorzagen
  Een manier om jezelf te ontwikkelen is het voeren van een waarderingsgesprek waarbij schoolleiders de kans krijgen om ook informele vormen van leren te gebruiken voor hun herregistratie. In het waarderingsgesprek komen drie schoolleiders bij elkaar die om de beurt een uur lang centraal staan en bevraagd worden over het professionaliseringsthema waarop zij zich willen waarderen. Hierbij is een procesbegeleider aanwezig die kan helpen om te zorgen dat het gesprek echt de diepte in gaat, en de objectiviteit bewaart. Een procesbegeleider en een schoolleider vertellen over hun ervaring met waarderingsgesprekken.
• Kennis delen over kansenongelijkheid
  Tijdens de kenniskringen van het Schoolleidersregister PO gaan schoolleiders samen met een onderzoeker de diepte in. Lector Linda van de Bergh startte dit schooljaar met de kenniskring kansenongelijkheid. Zo komt uit deze kringen naar voren dat een gezamenlijke visie over ondersteuning van belang is, maar dat schooldoelen makkelijk naar de achtergrond verdwijnen in de waan van de dag. Ook kunnen schoolleiders helpen bij het expliciet maken van verwachtingen en voordoordelen van leraren. In de kenniskring wordt er ook aandacht besteed aan samenwerking met partners buiten de school, zoals jeugdzorg en ouders.
  
  
  
  
  

5 Tips van schoolleider Eva Naaijkens om weer op te starten met het team

Hoe start je als schoolleider weer op met je team in deze periode waarin alles onzeker is? Verus belde met Eva Naaijkens, een van de bekendste schoolleiders van het land en schrijfster van het bekroonde boek ‘En wat als we nu weer eens gewoon gingen lesgeven’. Zij geeft vijf tips over haar aanpak op de werkvloer. Open 5 Tips van schoolleider Eva Naaijkens om weer op te starten met het team

Dashboard Leren & Presteren

Dashboard - van CED Groep en LearningTour dat alle informatie bundelt uit verschillende informatiesystemen - voor uiteenlopende doelen - waarvan een school gebruik maakt. De inrichting van de tool kan de school makkelijk zelf op maat maken. Dit maakt het eenvoudig mogelijk om overzichten te creëren op basis van hun visie op leren en presteren.
De actuele gegevens van alle leerlingen, klassen en vakken, voor schoolleiders overzichtelijk op een rij in één tool. Niet meer knippen en plakken uit losse systemen en bestanden. Én voor alle docenten en mentoren op elk moment toegankelijk, zonder dure licenties per docent. Eenvoudig en goed differentiëren met actuele, overzichtelijke learning analytics.
Lees meer over Dashboard Leren & Presteren

Drie lessen voor schoolleiders na de eerst fase in de Coronacrisis

Anton de Jong, Leen Ruijgrok
Gouda : Driestar Educatief, 2020
 De coronacrisis brengt diverse organisatiewetenschappers tot publicaties over verstandig leiderschap in crisistijd. Deze publicaties zijn gebaseerd op onderzoek naar wereldwijde crises. Daaruit heeft Driestar Educatief drie lessen getrokken voor scholen, steeds voorzien van praktische handreikingen. De drie lessen zijn: communiceer (1), coördineer (2) en creëer (3) als leider en als schoolteam.
Open Drie lessen voor schoolleiders na de eerst fase in de Coronacrisis

Teamgericht organiseren in het onderwijs : sturen op kwaliteit, wendbaarheid en werkplezier.

In de huidige maatschappij moet het onderwijs omgaan met een toenemend bewustzijn bij burgers, hoge verwachtingen, een grote verantwoordingsplicht en beperkte middelen. Toenemende individualisering en informatisering in een snel veranderende samenleving hebben invloed op het onderwijs en stellen schoolleiders voor grote uitdagingen. Hoe kan de schoolleider sturen op kwaliteit, wendbaarheid en werkplezier?
Uit het proefschrift van Ben van der Hilst blijkt dat een specifiek ingerichte team gecentreerde arbeidsorganisatie onderwijskundige ontwikkelingen faciliteert en leidt tot enthousiasme bij docenten.
Open het proefschrift Teamgericht organiseren in het onderwijs

De staat van de schoolleider 2019

Utrecht : AVS ; VO-Raad, 2019. - 36 p.
Naast het openingsartikel, waarin vier schoolleiders hun vak omschrijven, staan in de publicatie vier artikelen die actuele thema’s rond het schoolleidersvak aansnijden:

1. 'Onderwijs en zorg' raken steeds meer verweven: wat betekent dit voor het werk van een schoolleider?
2. 'De positie van de middenmanager in het voortgezet onderwijs'. Wie is die hardwerkende middenmanager, die cruciaal is voor het reilen en zeilen van een school, maar het vak meestal zelf onder de knie moet krijgen? En behartigt deze leidinggevende vooral de belangen van de directie of juist van zijn mensen?
3. 'Het samenspel tussen directie, bestuur en toezicht'. Omdat het vak van schoolleider eenzaam is, is het des te belangrijker dat hij steun heeft van bestuur en toezichthouder. Hoe zorg je voor respect voor elkaars rol, zonder je eigen verantwoordelijkheid te verliezen? Hoe bouw je samen aan de kwaliteit van onderwijs? En hoe geef je elkaar professionele ruimte?
4. 'De toegenomen urgentie van de competentie ‘communicatie’. Als schoolleider in de huidige maatschappij moet je continu schakelen tussen verschillende niveaus en in- en externe partners (zoals kinderopvang, gemeente, buurthuis of sportaccommodatie, mondige ouders). Welke belangen zijn in het geding? “Schoolleider zijn vergt moed. Je moet hart voor de zaak hebben en duidelijk durven zijn”, aldus een geïnterviewde schoolleider.

Open De staat van de schoolleider 2019 

Wat is bekend over het tekort aan schoolleiders?

Hoe staat het met de vraag naar en het aanbod aan schoolleiders? Het Arbeidsmarktplatform PO heeft dat verkend en daarbij is gekeken naar een mogelijk kwantitatief en kwalitatief schoolleiderstekort. De conclusie is dat er diverse aanwijzingen zijn voor een krappe arbeidsmarkt.

• Open het dossier Wat is bekend over het tekort aan schoolleiders?
• Open Verkenning van de vraag en aanbod naar schoolleiders in het primair onderwijs

Het versterken van leerkracht self-efficacy

Artikel van Marjolein Zee in Basisschoolmanagement nr. 2 (maart 2019) over de rol van de schoolleider bij het versterken van leerkracht self-efficacy. Dat is de mate waarin leerkrachten zich in staat voelen verschillende taken die onder lesgeven vallen doelmatig uit te voeren. Deze doelmatigheidsgevoelens dragen bij aan het welzijn van de leerkracht, verhogen de kwaliteit van het onderwijs en hebben positieve effecten op schoolse aanpassing van leerlingen. Schoolleiders spelen een belangrijke rol in het versterken van het gevoel van self-efficacy van hun leerkrachten.

Omgevingsbewust door onderwijstrends

Hoe verwerf en behoud je als schoolleider, specialist of kartrekker het overzicht op alle toekomstige ontwikkelingen en te verwachten innovaties in leren, onderwijs en de maatschappij? In deze bijdrage wordt aan de hand van concrete voorbeelden duidelijk gemaakt hoe onderwijstrends en trendanalyses kunnen bijdragen aan inzicht en actueel overzicht, vanuit het perspectief om te willen groeien naar een omgevingsbewuste onderwijsorganisatie. Artikel van Michel van de Ven op de site van OMJS Lees meer

Meer differentiatie nodig bij versterking schoolleiderschap

Kanttekeningen - door Eric Verbiest in Basisschoolmanagement nr. 6 (september 2018), p. 20-23 - bij het advies 'Een krachtige rol voor schoolleiders' van de Onderwijsraad.
Hij vat kort de gedachtegang van het rapport samen en staat stil bij de verschillende suggesties voor de schoolleider.

Een krachtige rol voor schoolleiders : advies

Den Haag : Onderwijsraad, 2018 . - 64 p.
ISBN 9789461210623
Schoolleiders zijn van groot belang voor de onderwijskwaliteit. Over de jaren heen is het vak van schoolleider veranderd. De nadruk is steeds meer komen te liggen op het ontwikkelen en verbeteren van het onderwijs en het bieden van een goede werk- en leeromgeving aan leraren. Ook is de samenwerking met partijen buiten de school belangrijker geworden. De dagelijkse praktijk vraagt van schoolleiders meer aandacht voor leiderschap en minder voor managementtaken. Verdere professionalisering en een betere positionering van schoolleiders zijn daarvoor noodzakelijk. In dit advies doet de raad aanbevelingen om daarin verdere stappen te zetten.
De aanbevelingen zijn:

• Versterk schoolleiderschap vanuit een gemeenschappelijk beroepsbeeld
• Realiseer een integraal systeem voor leiderschapsontwikkeling
• Bied schoolleiders gelegenheid om strategische rol vorm te geven

Open de samenvatting van het advies van de Onderwijsraad